หลักการและเหตุผล

ศิลปะและหัตถศิลป์ไทยประกอบด้วย “ทุนสัญลักษณ์” ที่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ของรูปทรง สี วัสดุ เทคนิค และพิธีกรรม ซึ่งมิได้ทำหน้าที่เพียงรองรับความงามเชิงรูปแบบ แต่ยังทำหน้าที่เป็น “ภาษา” ที่สื่อสารคุณค่า อัตลักษณ์ และระบบความเชื่อในสังคมไทยร่วมสมัย การทำความเข้าใจทุนดังกล่าวจึงต้องอาศัยกรอบความคิดที่เห็นภาพเป็นระบบการรับรู้และการสื่อความหมาย ไม่ใช่เพียงเครื่องตกแต่งทางสายตา (Arnheim, 1974; Barthes, 1977; Eco, 1979) อย่างไรก็ตาม องค์ความรู้เชิงหลักฐานที่เชื่อมระหว่างรหัสสัญลักษณ์ไทย วิธีตีความที่ตรวจสอบได้ และไฟล์ทรัพยากรที่พร้อมใช้งานจริงในสตูดิโอและห้องเรียน ยังมีอยู่อย่างกระจัดกระจาย ทำให้การสืบค้น การอ้างอิง และการนำไปใช้สร้างสรรค์มีความคลาดเคลื่อนสูง

            โครงการจึงเสนอการพัฒนา “พจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์สัญลักษณ์ไทยสำหรับการออกแบบ”
(e-Lexicon) สองภาษา ในฐานะโครงสร้างพื้นฐานความรู้สาธารณะด้านสัญวิทยาทัศน์ โดยจัดระบบนิยาม ความหมาย การใช้ งานวิจัยอ้างอิง บริบททางประวัติศาสตร์ ภูมิภาค ไปจนถึงแฟ้มเวกเตอร์และแพตเทิร์นที่ต่อยอดได้จริง เพื่อยกระดับมาตรฐานการอ้างอิงและลดความกำกวมในการตีความ (Eco, 1979; Kress & van Leeuwen, 2006) พจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์สัญลักษณ์ไทยสำหรับการออกแบบจะทำหน้าที่เป็น “ตัวกลาง” ระหว่างครู นักศึกษา ผู้รักษามรดก และผู้ประกอบการ โดยมุ่งพัฒนาแฟกต์ชีตสัญลักษณ์อย่างน้อย 180–200 รายการ ครอบคลุมคำอธิบายสองภาษา ข้อมูลเชิงสัญวิทยา สิทธิการใช้งาน และไฟล์พร้อมใช้สำหรับงานออกแบบเชิงร่วมสมัย ผลลัพธ์นี้จะช่วยให้หลักสูตรด้านศิลปะและการออกแบบมีเครื่องมือการสอนที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ ผู้ประกอบการมีฐานข้อมูลต้นทางที่เชื่อถือได้ และชุมชนมีช่องทางสื่อสารคุณค่าท้องถิ่นสู่ตลาดสร้างสรรค์

            ในเชิงทฤษฎี โครงการใช้กรอบ “สนามสัญวิทยาทัศน์” (Visual Semiotic Field: VSF) ควบคู่ “หน่วยคำของภาพ” (Visual Morpheme) เพื่อทำแผนที่องค์ประกอบของภาพ รหัสวัฒนธรรม และประสบการณ์รับรู้ แล้วสังเคราะห์เป็นหน่วยความหมายที่นำไปใช้ได้จริงกับงานออกแบบ กรอบดังกล่าววางอยู่บนฐานคิดว่าภาพคือระบบสื่อสารที่ผูกระหว่างรูปแบบและบริบททางสังคม จึงต้องอ่านผ่านรหัสทั้งระดับความหมายตรงตัวของสัญญะ (denotation) และความหมายพ่วงเชิงวัฒนธรรม อารมณ์ คุณค่า ที่ผู้คนเชื่อมกับสัญญะ (connotation) พร้อมตรวจสอบความสอดคล้องของหลักฐาน (Barthes, 1977; Kress & van Leeuwen, 2006; Mitchell, 1994) เมื่อนำ สนามสัญวิทยาทัศน์ และหน่วยคำของภาพ ไปทดสอบกับกรณีศึกษาพุทธศิลป์และลวดลายท้องถิ่น จะได้ชุดหน่วยความหมายเชิงภาพที่มีนิยาม เงื่อนไขการใช้ และตัวอย่างการประยุกต์ชัดเจน จากนั้นเชื่อมเข้ากับพจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์สัญลักษณ์ไทยสำหรับการออกแบบ เพื่อใช้เป็นโครงหลักของการสืบค้นและการเรียนรู้

            ในเชิงกระบวนการ โครงการพัฒนาผลิตผล 3 ระดับเชื่อมโยงกัน ได้แก่ (1) กลุ่มความรู้และมาตรฐานวิชาการ เช่น ตำรา รูบริกการอ่านภาพ แบบทดสอบก่อน–หลังเรียน และบทความวิชาการที่ผ่านการทบทวน (peer review) ซึ่งอ้างอิงกรอบสนามสัญวิทยาทัศน์ หน่วยคำของภาพ และหลักฐานเชิงภาคสนาม (Arnheim, 1974; Mitchell, 1994) (2) กลุ่มทรัพยากรดิจิทัลสาธารณะ ได้แก่ พจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์สัญลักษณ์ไทยสำหรับการออกแบบ รุ่น 1.0 ที่มีระบบค้นหาข้อมูลเชิงสัญวิทยา และไฟล์เวกเตอร์ แพตเทิร์นพร้อมใช้ ภายใต้นโยบายสิทธิและการอ้างที่ชัดเจน (Eco, 1979) และ (3) กลุ่มนวัตกรรมสร้างสรรค์กับชุมชน ได้แก่ ต้นแบบผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ที่ใช้รหัสสัญลักษณ์ไทย พร้อมกระบวนการอบรมมาตรฐานคุณภาพและการตลาดเชิงจริยธรรม

            ในเชิงผลกระทบ โครงการตั้งเป้าหมายผลประโยชน์สาธารณะสองแนว คือ แนวทางการเรียนรู้ที่ตรวจสอบได้และขยายผลในหลักสูตรศิลปะและการออกแบบ และแนวทางเพิ่มมูลค่าเศรษฐกิจสร้างสรรค์ระดับพื้นที่ โดยคาดหวังให้เกิดการอบรมเชิงปฏิบัติการกับครูและชุมชนอย่างน้อย 2 รุ่น การเผยแพร่ในรูปแบบนิทรรศการ เสวนา และสิ่งพิมพ์วิชาการ พร้อมเชื่อมช่องทางจำหน่ายอย่างน้อย 3 แห่งภายใน 12 เดือน เพื่อให้รายได้รวมของชุมชนผู้ร่วมพัฒนามากกว่าหรือเท่ากับ 300,000 บาท กระบวนการดังกล่าวช่วยเชื่อม “ฐาน ความรู้–สตูดิโอ–ตลาด” หรือ เก็บความรู้ สร้างต้นแบบ ส่งออกตลาด สร้างคุณค่าชุมชน ตามยุทธศาสตร์กองทุนส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย พ.ศ. 2569 และสร้างต้นแบบการจัดการความรู้เชิงสัญวิทยาที่สอดคล้องทั้งมิติวิชาการและมิติเชิงพาณิชย์            โดยสรุป โครงการนี้เติมเต็มช่องว่างสำคัญระหว่างทฤษฎีสัญวิทยาทัศน์กับการใช้จริงในสตูดิโอและห้องเรียน ผ่านการบูรณาการกรอบสนามสัญวิทยาทัศน์ควบคู่หน่วยคำของภาพเข้ากับฐานข้อมูลพจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์สัญลักษณ์ไทยสำหรับการออกแบบที่มีมาตรฐานการนิยาม การอ้าง และไฟล์ทรัพยากรพร้อมใช้ ผลลัพธ์คาดว่าจะยกระดับคุณภาพการสอนและการวิจัยไทย ลดความคลาดเคลื่อนในการตีความสัญลักษณ์ สร้างงานออกแบบร่วมสมัยที่เคารพต้นทางทางวัฒนธรรม และขับเคลื่อนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ฐานชุมชนอย่างมี หลักฐานรองรับและตรวจสอบได้ตามมาตรฐานสากล (Arnheim, 1974; Barthes, 1977; Eco, 1979; Kress & van Leeuwen, 2006; Mitchell, 1994)

รายการอ้างอิง
กรมศิลปากร. (2536). งานช่างศิลปกรรมในท้องถิ่น. กรมศิลปากร
กรมศิลปากร. (2565). เซรามิกแห่งแหลมทองและแดนอาทิตย์อุทัย: สานตำนานสายใยไม่เสื่อมคลายในพาณิชยวัฒนธรรมโลก (ระเบียนรูปเซรามิกไทย-ญี่ปุ่น). สำนักบริหารกลาง กรมศิลปากร.
กฤษฎา พินศรี, ปริวรรต ธรรมาปรีชากร, และ อุษา ง้วนเพียรภาค. (2535). เครื่องถ้วยสุโขทัย: พัฒนาการของเครื่องถ้วยไทย. บริษัท โอสถสภา (เต็กเฮงหยู) จำกัด.
กัญญรัตน์ เวชชศาสตร์. (2541). การศึกษาเรื่องหงส์จากศิลปกรรมในประเทศไทย. สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ชอว์, จ. (2531). เครื่องปั้นดินเผาไทย (สมยศ วารีนาโด, เอมอร ตรีวิเชียร, และ อุษณีย์ ธงไชย, ผู้แปล). โครงการศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
น. ณ ปากน้ำ. (2552). ความงามในศิลปะไทย. บริษัท เอิร์นเอ็ดดูเคชั่น. จำกัด.
Arnheim, R. (1974). Art and visual perception. University of California Press.
Astrolog Publishing House. (2015). Graphic and geometrical symbols. Astrolog Publishing House.
Boylan, A. L. (2020). Visual culture. The MIT Press.
Barthes, R. (1977). Image–music–text (S. Heath, Trans.). Hill and Wang. (Original works published 1964–1974)
DK Publishing. (n.d.). Signs & symbols: An illustrated guide to their origins and meanings. DK Publishing.
Eco, U. (1979). A theory of semiotics. Indiana University Press.
Freedberg, D. (1989). The power of images: Studies in the history and theory of response. The University of Chicago Press.
Jung, C. G. (n.d.). Man and his symbols.
Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design (2nd ed.). Routledge.
Mitchell, W. J. T. (1986). Iconology: Image, text, ideology. The University of Chicago Press.
Mitchell, W. J. T. (1994). Picture theory: Essays on verbal and visual representation. University of Chicago Press.
Richards, D. (1995). South-East Asian ceramics: Thai, Vietnamese, and Khmer. Oxford University Press.